APATINSKE VODENICE I VODENIČARI

APATIN DRUŠTVO RAZOTKRIVANJE APATINA VESTI

Izuzetno povoljna pozicija grada Apatina, stvorila je osnovne preduslove, nužne  za rani nastanak i brz razvitak vodeničarske delatnosti. To se na prvom mestu odnosi na neposrednu blizinu reke Dunav, kao i na ogromnu proizvodnju neophodnih sirovina (žitarice) u bližem i širem zaleđu grada.

Snažna dunavska matica, sa neiscrpnim i besplatnim energetskim potencijalom, predstavljala je jedan od primarnih faktora intenzivnog razvoja i prosperiteta vodeničarske delatnosti. Najstarije podatke o vodenicama na Dunavu kod Apatina, pružaju nam brojni srednjovekovni pisani  izvori. Kontinuitet mlinarstva na ovom području nije bio prekidan ni u kasnijim vekovima , ispunjenim brojnim i presudnim istorijskim događajima (ratovi sa Turcima, promene državnih okvira, itd.).

Tendencija rasta vodenica nastavljena je i kasnije, a svoj vrhunac, ovaj specifičan vid zanatske delatnosti, doživljava tokom 19. veka (do oko 1880.). U tom periodu Apatin drži neprikosnoven primat i poziciju centra mlinarstva u severnom delu Bačke. Do stagnacije, a nakon toga i do konstantne degradacije mlinarstva u Apatinu, došlo je u najvećoj meri uvođenjem tehničkih inovacija u mlinarsku delatnost, tj. izgradnjom parnih, a kasnije i električnih mlinova (sa ogromnim kapacitetom prerade i permanentnim radom, nasuprot sezonske delatnosti vodenica). Ovom negativnom trendu, takođe, je doprinela i nova zakonska regulativa  (doneta 80-ih godina 19. veka) kojom se dozvoljava samo reparatura postojećih, a zabranjuje instaliranje novih vodenica, kao i izrazito negativna poreska politika.

Između dva Svetska rata na apatinskom području su funkcionisale još 23 vodenice, nakon Drugog svetskog rata, broj se drastično smanjio na samo četiri, da bi konačno, 1961. godine, i poslednji dunavski mlin u vlasništvu Stevana Pinkerta,  pod pritiskom ogromnih santi leda, bio konačno uništen.

U kontekstu vodeničarske istorije u Apatinu, jedna ličnost, tj. vodeničarski majstor, zahvaljujući svojoj inventivnosti i preduzetničkom duhu, izdvojio se iz zanatske sfere i dominantno uticao na razvoj ovdašnje privrede. Naime, reč je o Ferdinandu Špajzeru (Apatin,1859- Osijek,1929), mlinaru i suvlasniku jedne dunavske vodenice, koji je iskoristivši povoljan momenat, počeo da ulaže finansijska sredstva u nekretnine, odnosno, da na osnovu dobijenih kredita otkupljuje velike komplekse poljoprivrednog zemljišta.

Kada su u periodu pre Prvog svetskog rata, brojni predstavnici mađarskog plemićkog staleža, zbog bankrotstva počeli da rasprodaju svoja imanja po znatno smanjenoj tržišnoj vrednosti, Špajzer je, iskoristivši ovu okolnost, otkupio brojne posede i postao njihov vlasnik. Izbijanje Prvog svetskog rata, posebno se povoljno odrazilo na njegovu daljnju poslovnu perspektivu, jer je zahvaljujući znatno povećanoj tražnji na tadašnjem tržištu, cena žita drastično porasla, tako da je sa lakoćom uspeo da otplati bankarske kredite.

Svoju izuzetnu poslovnu karijeru, završio je kao posednik ogromnih kompleksa obradivog zemljišta (preko 4 hiljade jutara), ciglana, pilane, električne centrale, i nekoliko fabrika. Istovremeno, bio je i glavni akcionar Apatinske i kulske pivare, Apatinske banke i štedionice, a posedovao je i ogroman finansijski kapital (samo u jednoj banci ostavio je naslednicima basnoslovnu sumu  od 66 miliona tadašnjih dinara).

Poslednji materijalni dokaz nesvakidašnje karijere jednog zanatlije mlinarske struke, predstavlja velelepni porodični mauzolej, koji svojom monumentalnošću i lepotom dominira apatinskim Gradskim grobljem.

Autor-Tomislav Šimunović